Moja ulubiona cerkiew prawosławna w Przemyślu – cerkiew na Wilczu

Dzisiejszy słoneczny, aczkolwiek lekko mroźny dzień, postanowiłam spędzić na odwiedzeniu mojej ulubionej prawosławnej cerkiewki, mieszczącej się przy ul. Wilczańskiej w Przemyślu. Jest to cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny (zamiennie używa się Najświętszej Bogarodzicy) – jedna z dwóch przemyskich cerkwi prawosławnych. Trudno w to uwierzyć ale Przemyśl liczył niegdyś około trzydziestu cerkwi prawosławnych. Na dzień dzisiejszy, w Przemyślu obecny jest jedynie jeden duchowny prawosławny – o. Jerzy Mokrauz – który jest proboszczem obu tutejszych prawosławnych parafii.

Ale wracając do odwiedzanej cerkiewki – niegdyś zrujnowana i zapomniana, schowana między zabudowaniami dzielnicy Wilcze (która kiedyś była odrębną od miasta wsią), obecnie pięknie jest odrestaurowana. Cerkiew jeszcze do niedawna wyglądała zupełnie inaczej – kiedyś na fasadzie dominowała biel i zieleń.

Dzięki wybudowanej obok niej obwodnicy, cieszy oko nie tylko mieszkańców ale i podróżnych, zmierzających do i od przejścia granicznego w Medyce. W rezultacie, cerkiewka dodaje uroku rogatkom miasta i wprowadza przyjezdnych w iście wschodni klimat.

Prawosławna Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu - widok spoza terenu cerkwi
Prawosławna Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu – widok spoza terenu cerkwi

Trudna historia prawosławnej cerkwi

Historia budynku cerkwi nie jest dokładnie znana. Jak podają źródła, w miejscu obecnej cerkwi znajdował się najpierw prawosławny, męski monaster Zaśnięcia Bogarodzicy. Powstał on nie później niż w XIII w. (w tym wieku były prawdopodobnie pierwsze pisane wzmianki na temat tego monasteru). Pewne jest, że obiekt ten od 1962 r. nie funkcjonował już jako prawosławny. W tym bowiem roku, około sto lat po zawarciu unii brzeskiej, prawosławie przestało w Przemyślu formalnie istnieć. Stało się to na skutek przyjęcia unii przez biskupa prawosławnego – Innocentego Winnickiego – po wielu latach oporu ze strony prawosławnych. W rezultacie, od tej pory wszyscy prawosławni na tym terenie stali sie tzw. unitami, w późniejszym czasie oficjalnie już nazywanymi grekokatolikami.

Nie wiadomo co się stało dalej z monasterem. Źródła podają, że w XVIII w. wybudowana w tym miejscu została drewniana cerkiew unicka, a w XIX w. murowana. Co pewne, po akcji wysiedleńczej prawosławnych do ZSRR, w 1946 r. cerkiew została zamknięta. W rezultacie, podzielieliła ona los innych cerkwi w regionie, czyli przechodząc na własność Skarbu Państwa.

Władzy ludowej nie zależało na zachowaniu obiektu w dobrym stanie, a wręcz sprzyjano by cerkiew niszczała i popadała w zapomnienie. Jak wiadomo, ówczesna władza była bardzo negatywnie nastawiona do grekokatolików. Przede wszystkim, władza kojarzyła ich z antypolską i antyrosyjską Ukraińską Powstańczą Armią oraz ukraińskim oddziałem SS Galizien, kolaborającym z faszystowskimi Niemcami. Krótko mówiąc, dała temu wyraz, konsekwentnie likwidując Kościół Greckokatolicki w Polsce.

Prawosławna Cerkiew Zaśniecia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu
Prawosławna Cerkiew Zaśniecia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu
Atrakcje Podkarpacia
Trzy kopuły podkreślają trójdzielność cerkwi, w której znajduje się prezbiterium, nawa i babiniec
Prawosławna Cerkiew Zaśniecia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu
Pieknie zdobiona kopuła nad nawą cerkwi

Nowy rodział prawosławia na Podkarpaciu

Po blisko trzystu latach formalnej nieobecności na Podkarpaciu, prawosławie zaczęło się odradzać. Nieformalnie część grekokatolików wracała do wiary swoich ojców już wcześniej, bo w latach 20. XX w., ale dopiero w 1982 r. utworzono prawosławną diecezję przemysko-nowosądecką (obecnie nazywa się przemysko-gorlicka). W rezultacie, prawosławie pełnoprawnie wróciło na teren Podkarpacia.

Bezsprzecznie, starania reaktywacji parafii prawosławnych na Podkarpaciu były podejmowane przez miejscową ludność znacznie wcześniej. Działo się to już w latch 50., kiedy nastąpiła tzw.„odwilż październikowa” (1956 r.). W rezultacie, doszło do poluzowania ostrej polityki antykatolickiej władz (np. uwolniono kardynała Wyszyńskiego z aresztu w Komańczy, zaczęto tolerować grekokatolicyzm). Jednakże, wówczas władza utrudniała tworzenie parafii prawosławnych.

Prawosławna Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu
Prawosławna Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu
Prawosławna Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu
Prawosławna Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu

Powrót budynku cerkwi do macierzy

Cerkiew p.w. Najświętszej Marii Panny w Przemyślu nieformalnie przekazano prawosławnym do użytkowania w 1982 r., gdyż „na papierze” budynek należał do grekokatolików. Sytuacja uregulowała się dopiero dzięki ustawie z 2009 r. o uregulowaniu stanu prawnego nieruchomości pozostających we władaniu Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. W rezultacie, wówczas budynek cerkwi został formalnie przekazany prawosławnym, a grekokatolicy otrzymali za niego odszkodowanie.

Atrakcje Podkarpacia
Prawosławna Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu
Atrakcje Podkarpacia
Prawosławna Cerkiew Zaśniecia Najświętszej Marii Panny w Przemyślu

Przycerkiewny cmentarz

Na przycerkiewnym cmentarzu można odnaleźć też kilka mogiłek sprzed pierwszej wojny światowej…

ale…to nie jedyne pobliskie atrakcje Podkarpacia

W bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza znajdują się szańce, należące do fortów Twierdzy Przemyśl, które są również znane jako wielkie atrakcje Podkarpacia.

Atrakcje Podkarpacia
Forty Przemyśl

Teraz przyszła kolej na odwiedzenie drugiej – i ostatniej na terenie administracyjnym Przemyśla – cerkiewki prawosławnej. Znajduje się ona kilka ulic dalej, na przemyskim Błoniu, o której piszę tutaj.

Źródła:

  1. Przegląd Prawosławny, nr 11, listopad 2007, link tutaj
  2. Przegląd Prawosławny, nr 2, luty 2006, link tutaj

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *